De Nieuwjaarsbrief!

Op 1 januari lezen kinderen in heel Vlaanderen hun nieuwjaarsbrief voor aan ouders, grootouders, meter en peter, meestal tijdens een familiefeest. In ruil voor hun plechtige of soms speelse voordracht krijgen ze een cadeautje of een centje, een vast onderdeel van het ritueel.

VAN ADELLIJKE JONGENS TOT ALLE KINDEREN

De oudste nieuwjaarsbrieven die bekend zijn, dateren uit de zestiende eeuw en waren bedoeld voor jongens uit adellijke en gegoede families. Zij schreven vaak Latijnse gedichten om te tonen wat ze op school geleerd hadden en drukten hun dankbaarheid uit voor de goede zorgen, in de hoop op een beloning zoals een boek.

Vanaf de achttiende eeuw duikt de nieuwjaarsbrief vaker op in scholen en raakt de gewoonte stilaan ingeburgerd. De echte doorbraak volgt in 1914, wanneer de leerplicht wordt ingevoerd en bijna alle kinderen met de traditie in aanraking komen, over alle sociale lagen heen.

PLECHTIGE TAAL EN SCHOONSCHRIFT

Tot aan de Tweede Wereldoorlog waren nieuwjaarsbrieven doorgaans erg formeel en plechtig geformuleerd, met lange, ingewikkelde zinnen en een deftig woordgebruik. De leerkracht zorgde voor sierlijke aanhef en versiering met vergulde of verzilverde randen, waarna de kinderen de tekst netjes in schoonschrift moesten overschrijven, vaak na veel kalligrafeerlessen.

Een typische zin uit een brief van rond de eeuwwisseling ging bijvoorbeeld als volgt: ‘Nu ook ben ik hier weer om u mijn gelukwensen aan te bieden, om u te verzekeren dat mijn liefde niet verzwakt en dat ik immer trouw wil blijven aan de goede voornemens, die ik reeds zo menigmaal heb gevormd.’

Je kunt het je wel voorstellen dat het voorlezen van dergelijke brieven voor de kinderen geen sinecure was.
Inhoudelijk stonden dankbaarheid voor ouders, meter en peter centraal, samen met goede voornemens en wensen voor het nieuwe jaar. Het was voor kinderen geen eenvoudige opdracht om zulke brieven foutloos neer te schrijven én zonder haperen voor te lezen.

DEMOCRATISERING EN VERNIEUWING

Na de Tweede Wereldoorlog wordt de traditie meer afgestemd op de leefwereld van kinderen. De moeilijke taal en lange volzinnen maken plaats voor kortere, begrijpelijke en vaak rijmende teksten, zeker voor de jongste leerlingen.

Ook de vorm evolueert: waar nieuwjaarsbrieven vroeger vooral op school met de hand werden gemaakt, verschijnen vanaf de jaren 1960 steeds meer commercieel gedrukte brieven met kinderlijke illustraties. Religieuze afbeeldingen verdwijnen geleidelijk naar de achtergrond en maken plaats voor wintertaferelen en vrolijke figuren.

VANDAAG: CREATIEF MAAR HERKENBAAR

Tegenwoordig schrijft de meerderheid van de kinderen hun nieuwjaarsbrief op school, meestal in versvorm en vaak met een knipoog naar hun eigen leefwereld. Toch blijft de kern van het gebruik dezelfde: kinderen spreken hun dankbaarheid en beste wensen uit en hopen op een warm applaus en een kleine beloning. Zo blijft het voorlezen van nieuwjaarsbrieven een levendig stuk immaterieel erfgoed dat Vlaamse families elk jaar opnieuw samenbrengt.

Van jullie kapoenen…

Rest ons enkel nog onze eigen nieuwjaarsbrief… van jullie kapoenen, de leden van Erfgoedkring Tussen Twee Nethes: